Kurtlu bir elma gerçekten ilaçsız mı? Pembe ve iri bir domates mutlaka atalık tohumdan mı geliyor? Gıdada görüntü, üretim yöntemini düşündüğümüz kadar açık biçimde anlatmıyor. Ziraat Mühendisi Merve Gülistan Aydın’a göre güvenilir gıdayı anlamanın yolu ürünün görünüşünden değil, üretim sürecinin ne kadar şeffaf ve izlenebilir olduğundan geçiyor.
Bugün tarımsal üretim yalnızca “ne yiyoruz?” sorusuyla değil, o gıdanın hangi koşullarda üretildiğiyle de tartışılıyor. İklim değişikliği, azalan su kaynakları ve toprak kaybı bu tartışmayı giderek daha kritik hale getiriyor.
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) 2025 raporuna göre sürdürülebilir olmayan arazi kullanımı ve yönetimi nedeniyle dünya genelinde 1,6 milyar hektardan fazla alan bozulmuş durumda. Küresel tatlı su çekiminin yüzde 70’inden fazlasının tarımda gerçekleşmesi de üretimin doğal kaynaklar üzerindeki etkisini gündemde tutuyor.
Türkiye’de ise Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 2025 verilerine göre yaklaşık 37 bin çiftçi organik tarım faaliyeti yürütüyor. Geçiş sürecindeki alanlar hariç tutulduğunda organik tarım alanlarının bir önceki yıla göre yüzde 6,3 azalması, üretim modellerinin geleceği kadar tüketicinin gıdayla kurduğu güven ilişkisini de önemli hale getiriyor.
Çünkü market raflarında, pazarlarda ve sosyal medyada “organik”, “doğal”, “köy ürünü”, “hakiki” ve “atalık” gibi kavramlar sık sık birbirinin yerine kullanılıyor. Oysa bir ürünün nerede yetiştiğinden veya nasıl göründüğünden çok, nasıl üretildiğine bakmak gerekiyor.
Görüntü, üretim yönteminin kanıtı değil
MGA Tarımsal Danışmanlık Kurucusu ve Ziraat Mühendisi Merve Gülistan Aydın, tüketicinin en sık yaptığı hatalardan birinin ürünün görüntüsünden üretim sürecine ilişkin kesin sonuçlar çıkarmak olduğunu söylüyor.
Organik tarım; kuralları mevzuatla belirlenen, kayıt altına alınan, kontrol edilen ve sertifikalandırılan bir üretim sistemi. Türkiye’de “organik”, “ekolojik” ve “biyolojik” ifadeleri bu kapsamda eş anlamlı kullanılabiliyor. Ancak “doğal”, “natürel”, “köy ürünü” veya “hakiki” gibi tanımlamalar tek başına organik üretimin kanıtı değil.
Aydın, “Bir ürünün hikâyesiyle üretim yöntemini birbirine karıştırmamalıyız” diyerek köyde üretilmiş olmanın da büyük bir işletmede yetiştirilmiş olmanın da tek başına üretim biçimini açıklamadığını belirtiyor.
Aynı durum ürünlerin fiziksel görünümü için de geçerli.
Bir elmada kurt ya da başka bir zararlı görülmesi, o üründe hiçbir bitki koruma ürünü kullanılmadığını göstermiyor. Uygulamanın zamanı, kullanılan etken madde, hedeflenen zararlı, uygulamanın başarısı, sonradan gerçekleşen bulaşma ya da zararlı popülasyonlarında gelişen direnç gibi pek çok değişken sonucu etkileyebiliyor.
Pembe domates meselesi de benzer. Tüketicinin iri ve pembe domateslere ilgisi arttıkça ıslahçılar ve tohum firmaları bu özellikleri taşıyan yeni çeşitler geliştirebiliyor. Bu nedenle bir domatesin iri, pembe ya da eski domatesleri hatırlatan bir görünüme sahip olması, otomatik olarak yerel veya yaygın ifadeyle “atalık” bir tohumdan geldiğini göstermiyor.
Tersi de doğru: Kusursuz görünen bir meyve ya da sebzenin yalnızca dış görünüşüne bakarak yoğun kimyasal kullanılarak yetiştirildiğini söylemek mümkün değil.
Aydın’ın ifadesiyle, “Bir ürünün görüntüsü bize bazı ipuçları verebilir ama üretim geçmişinin belgesi değildir.”
Peki organik sertifika neyi garanti ediyor?
“Organik” kelimesinin diğer tanımlardan ayrıldığı nokta tam olarak burada başlıyor.
Organik üretim belirli kurallar, kayıt süreçleri ve yetkilendirilmiş kuruluşlar tarafından yürütülen kontrol ve sertifikasyon sistemine dayanıyor. Bu da tüketicinin yalnızca ürünle değil, ürünün arkasındaki üretim zinciriyle ilişki kurmasını sağlıyor.
Aydın, küçük ölçekli üreticiler arasında oldukça bilinçli ve özenli çalışan çiftçiler bulunduğunun altını çiziyor. Ancak bir ürünün yalnızca “köy ürünü” olarak tanımlanması, nasıl üretildiğine ilişkin tek başına bir güvence oluşturmuyor.
Organik sertifikasyonun en önemli taraflarından biri ise izlenebilirlik.
Organik bir ürünle ilgili sorun yaşandığında ürünün etiket ve sertifika bilgileri üzerinden ilgili kurumlara başvurulabiliyor. Yetkilendirilmiş kontrol ve sertifikasyon kuruluşları da Bakanlığın denetimine tabi.
Bu, sertifika sisteminin kusursuz olduğu anlamına gelmiyor. Aydın’a göre tüketicinin yalnızca ürünü değil, denetim ve sertifikasyon süreçlerini de sorgulaması gerekiyor. Ancak kayıtlı üretim, bir sorun ortaya çıktığında ürünün kaynağına ve üretim sürecine ulaşmayı kolaylaştırıyor.
“Sertifikanın en önemli taraflarından biri yalnızca bir logo değil; izlenebilirlik ve sorumluluk zinciri oluşturması.”
Organik olmayan her ürün sağlıksız mı?
Bu noktada bir başka yaygın yanılgı devreye giriyor.
Bir üründe pestisit kalıntısı bulunması, o ürünün mutlaka yasal sınırların üzerinde kalıntı içerdiği ya da sağlıksız olduğu anlamına gelmiyor. Benzer biçimde organik olmayan her ürünü sağlıksız olarak tanımlamak da doğru değil.
Aydın, bugün dünyanın ve Türkiye’nin gıda ihtiyacının yalnızca organik üretimle karşılanabileceğini söylemenin gerçekçi olmadığını, konvansiyonel üretime de ihtiyaç bulunduğunu belirtiyor.
Ruhsatlı girdilerin doğru üründe, doğru dozda ve doğru zamanda kullanılması, hasat öncesi bekleme sürelerine uyulması ve üretimin etkin biçimde denetlenmesi halinde konvansiyonel tarımda da güvenilir gıda üretmek mümkün.
Sorun, tarımsal girdilerin nasıl kullanıldığı noktada başlıyor.
Gereksiz ve kontrolsüz pestisit kullanımı, aşırı gübreleme ve yoğun girdi kullanımı toprağın yapısını ve biyolojik yaşamını bozabiliyor; su ve toprak kaynaklarını kirletebiliyor, faydalı organizmalar ile biyolojik çeşitliliği olumsuz etkileyebiliyor. Yanlış pestisit kullanımı aynı zamanda üreticilerin maruziyetini artırarak insan sağlığı açısından da risk yaratıyor.
Bu nedenle Aydın, sahada “daha fazla uygulama, daha iyi üretim” yaklaşımına karşı olduğunu söylüyor. Bir hastalık ya da zararlı görüldüğünde ilk çözümün doğrudan ilaçlama olmaması gerektiğini; önce doğru teşhis, ardından kültürel önlemler, biyolojik ve biyoteknik mücadele yöntemleri ve gerektiğinde uygun bitki koruma uygulamalarının değerlendirilmesi gerektiğini savunuyor.
Mesele yalnızca tabağımızdaki ürün değil
Organik ve konvansiyonel tarımı birbirine tamamen karşıt iki sistem olarak görmek de resmi basitleştiriyor.
Aydın’a göre organik tarımın önemli taraflarından biri, değerlendirmeyi yalnızca elde edilen ürün üzerinden yapmaması. Toprağın, suyun, biyolojik çeşitliliğin ve üretimin devamlılığının da sistemin parçası olarak ele alınması gerekiyor.
Konvansiyonel üretime bugün ihtiyaç duyulması ise bu modelin çevresel maliyetlerini göz ardı etmek için yeterli değil.
Gıda güvenilirliği tartışması bu nedenle yalnızca “organik mi, değil mi?” sorusundan daha geniş bir yere oturuyor. Ürünün hangi yöntemlerle yetiştirildiği, kullanılan girdilerin nasıl yönetildiği, üretimin kayıt altına alınıp alınmadığı ve doğal kaynaklar üzerindeki etkisi de aynı tablonun parçaları.
Aydın’ın yaklaşımı bunu tek cümlede özetliyor:
“İnsan sağlığı, toprak sağlığı ve çevre sağlığı birbirinden ayrı değil. Tarımda yaptığımız her uygulamayı bu bütünün içinde değerlendirmemiz gerekiyor.”
